Strona Główna Instrument

Organy w kościele p.w. św. Antoniego

we Wrocławiu-Karłowicach

organy_01

Karłowice na przełomie XIX i XX wieku były niewielką  podmiejską wioską, do której stopniowo zaczynała wkraczać zabudowa willowa. Szczególnie chętnie osiedlali się tutaj mieszkańcy Wrocławia wywodzący się z kręgu bogatego mieszczaństwa.Tę podmiejską osadę wybrali sobie na swą przyszłą siedzibę franciszkanie, którzy przebywali na Ostrowie Tumskim przy kościele św. Idziego.W latach 1895–1897 wznieśli oni duży klasztor, który w 1911 roku stał się ich domem prowincjalnym oraz zakonnym seminarium duchownym prowincji św. Jadwigi.Po wzniesieniu klasztoru przyszła kolej na budowę kościoła według projektu Ludwika Schneidera z Gliwic.Kamień  węgielny pod jego budowę położono 14 maja 1900 roku, a 12 listopada 1901 roku odbyło się pierwsze nabożeństwo w nowej świątyni.Kościół utrzymany w stylu neogotyckim charakteryzuje się monumentalnymi, a zarazem harmonijnymi proporcjami. Jako świątynia franciszkańska został przez architekta zaprojektowany zgodnie z dawną tradycją budowlaną zakonu – bez wieży. Ta bazylikowa, sześcioprzęsłowa budowla z pseudotranseptem i trzyprzęsłowym prezbiterium otoczona jest wieńcem łuków oporowych wyprowadzonych na zewnątrz nad nawami bocznymi. Takie rozwiązanie konstrukcyjne nawiązuje do wrocławskiego kościoła Marii Magdaleny, który jest uznawany za jedno z arcydzieł śląskiej sztuki sakralnej. Południową, okazałą fasadę  z trzema portalami flankują dwie owalne wieżyczki  przywodzące na myśl pomorskie rozwiązania architektoniczne. Świątynia ma 58,14 m długości i 26 m szerokości, a  wysokość nawy głównej mierzona od posadzki do szczytu sklepienia  wynosi 20 m. Piękna, strzelista sygnaturka z dwoma prześwitami umieszczona na skrzyżowaniu pseudotranseptu i nawy głównej sięga 54,72 m wysokości.

organy_02 Wnętrze kościoła o architekturze neogotyckiej podzielone jest smukłymi filarami międzynawowymi. Nawy nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi ozdobionymi miejscami pasami złoceń. Żebra sklepień, gzymsy, a także wszystkie ościeża okien i drzwi  wykonane są z profilowanej cegły klinkierowej. Okna naw przyozdobiono witrażami, z których szczególnie interesujące znajdują się w prezbiterium oraz w rozecie nad chórem muzycznym.  Świątynia ma wraz z zakrystią jedyne zachowane we Wrocławiu kompletne, wysokiej klasy artystycznej  wyposażenie neogotyckie utrzymane w duchu późnego średniowiecza. Powstało ono w całości w warsztacie Józefa Phlipsena w Mönchengladbach. W 1901 roku, gdy jeszcze budowa nie była w pełni ukończona, postanowiono wyposażyć kościół w nowe organy. Po zapoznaniu się z ofertami różnych firm organmistrzowskich wybrano znaną i prężnie wówczas działającą firmę „Schlag & Söhne” ze Świdnicy. O wyborze tej firmy zadecydowały bardzo pochlebne opinie na temat jakości organów budowanych przez przedsiębiorstwo Schlagów, a także ich liczne medale, odznaczenia i tytuły zdobywane na wielu wystawach krajowych i zagranicznych. W listopadzie 1901 roku podpisano umowę i przystąpiono do budowy organów o trakturze pneumatycznej. Po niespełna dwóch latach, 4 lipca 1903 roku, komisyjnego odbioru instrumentu dokonali: ówczesny gwardian klasztoru franciszkanów o. Julian Kohlsdorfer, o. Cherubin dyrektor  muzyczny, organista Georg Riemenschneider oraz z ramienia kurii metropolitalnej Paul Mitmann sprawujący nadzór nad organami w archidiecezji wrocławskiej. Całkowity koszt budowy wyniósł 17552 złote marki, co na tamte czasy stanowiło sumę niebagatelną.Organy zdobi monumentalny neogotycki prospekt wykonany z drewna dębowego w warsztacie Józefa Phlipsena  w Mönchengladbach. Zajmuje on całą szerokość nawy głównej.  Kompozycja urzeka swą oryginalnością i niepowtarzalnym pięknem. Założenie  konstrukcyjne prospektu można uznać w pewnym stopniu za awangardowe, zawiera bowiem drobne elementy protoekspresyjne.  Z  całości wyodrębniają się wyraźnie dwie wieże wysunięte do przodu półkolistymi ryzalitami, zwieńczone ażurowymi hełmami, sterczynami i kwiatonami. Na samym szczycie umieszczono figury aniołów grających na trąbach. Piszczałki poprzedzielano systemem cienkich pilastrów. Części skrajne prospektu, które  ukształtowano arkadowo, zwieńczone są zmodyfikowaną, ażurową wimpergą oraz sterczynami i  kwiatonami. Centrum frontonu nieco niższe, podkowiasto wygięte, z figurą króla Dawida na osi.Prospekt organów wraz z piękną rozetą i witrażami tworzy niezwykle interesujące rozwiązanie architektoniczne nie spotykane w innych kościołach śląskich. W ciągu stu lat istnienia instrument wielokrotnie poddawano bieżącym naprawom i remontom mającym na celu utrzymanie go w dobrym stanie technicznym. Warto w tym miejscu powiedzieć coś więcej na ten temat, zwłaszcza że z wieloma pracami związane były znane śląskie firmy organmistrzowskie. Pierwszych  korekt w nowo wybudowanych organach dokonała w 1911 roku firma Schlaga. Zamontowano wówczas nowoczesną dmuchawę elektryczną do napędu miechów. W 1915 roku, z powodu długotrwałej suszy i silnych upałów, konieczna była wymiana wielu elementów skórzanych oraz uszczelnienie rozeschniętych wiatrownic. Podczas I wojny światowej zdemontowano w instrumencie wszystkie piszczałki prospektowe wykonane z wysokogatunkowej cyny. Dopiero w 1924 roku firma Paula Berschdorfa z Nysy dokonała w prospekcie niezbędnych uzupełnień, które przywróciły organom ich wcześniejszy wygląd. W pierwszej połowie lat trzydziestych pieczę nad instrumentem sprawował  organmistrz Wilhelm Soika z Nysy, a po 1935 roku aż do rozpoczęcia II wojny światowej stałe konserwacje powierzono znanej firmie organmistrzowskiej „Gebrüder Rieger”z Jägerndorf.

 

organy_03

W latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia większego remontu organów dokonał zakład organmistrzowski Józefa Cynara z Wrocławia. Usunięto wówczas oryginalny kontuar, zastępując go nowym oraz przebudowano miechy.W ostatnim czasie mimo podejmowanych napraw i konserwacji organy coraz bardziej odbiegały od swego pierwotnego stanu.W 2001 roku podjęto ostateczną decyzję o gruntownym remoncie instrumentu. Zgodnie z rozporządzeniem  Ministra Kultury i Sztuki dotyczącym prowadzenia prac konserwatorskich bezpośrednio przed rozpoczęciem remontu została opracowana obszerna dokumentacja naukowo-konserwatorska autorstwa mgr. Jarosława Stępowskiego. Objęła ona swoim zakresem: podstawowe informacje   o organach, przegląd literatury dotyczącej obiektu, opis prospektu oraz jego analizę stylistyczną, inwentaryzację opisową stanu zachowania instrumentu, wnioski i program prac konserwatorskich.W 2002 roku po komisyjnym przeglądzie zgłoszonych ofert firm organmistrzowskich proboszcz  parafii p.w. św. Antoniego o. Tobiasz Fiećko podpisał umowę z renomowaną firmą organmistrzowską  „Marian Nawrot i Synowie” z Wronek koło Poznania. Nadzór nad całością prac objęli: rzeczoznawca Ministra Kultury i Sztuki mgr Jarosław Stępowski oraz konsultanci mgr Jan Chudalla i ks. Piotr Tarliński. Rewaloryzacja organów koncentrowała się na przywróceniu pierwotnego stanu największym, zachowanym organom firmy „Schlag & Söhne” na terenie Wrocławia.Począwszy od 16 września 2002 roku stopniowo zdemontowano cały instrument wraz z kontuarem. Następnie dokonano konserwacji miechów, dmuchawy i kanałów powietrznych z równoczesnym przywróceniem dawnego ciśnienia powietrza. Wymieniono filce, wyregulowano zawory oraz usunięto wszystkie wadliwie wykonane mieszki pod wiatrownicami, zastępując je nowymi o dawnych wymiarach. W warsztacie organmistrzowskim wykonano rekonstrukcję dawnego kontuaru, w którym zastosowano ulepszony system pneumatyczny (tłocząco-upustowy), co znacznie usprawniło działanie organów. Odrestaurowano blisko 2300 piszczałek drewnianych i metalowych. Piszczałki prospektowe pokryto metodą natrysku lakierem chromowym, by na powrót zyskały atrakcyjny wygląd. Zamontowano ponadto nowe oświetlenie wewnątrz organów, co z pewnością ułatwi przyszłe naprawy i strojenie. Podczas remontu w archiwum klasztoru franciszkanów udało się odnaleźć liczne dokumenty dotyczące instrumentu, a wśród nich rękopis Oskara Schlaga, dzięki któremu możliwe stało się przywrócenie oryginalnego nazewnictwa głosów organowych.W ostatnim etapie przystąpiono do intonacji i strojenia całości organów.

organy_04 Zabytkowe organy w kościele p.w. św. Antoniego są jednym z nielicznych, zachowanych na Dolnym Śląsku, wspaniałych przykładów romantycznej sztuki organowej.Dysponują 34 głosami rozmieszczonymi na dwóch klawiaturach ręcznych i jednej nożnej. Do sterowania instrumentem użyto traktury pneumatycznej rurkowej z jednoczesnym zastosowaniem wiatrownic typu stożkowego.

Dzięki ofiarności parafian i zaangażowaniu wielu osób, po ukończonym gruntownym remoncie w październiku 2003 roku, w stulecie swego istnienia organy odzyskały swoją dawną świetność.

Królewski instrument w kościele franciszkanów p.w. św. Antoniego we Wrocławiu będzie odtąd w pełni uczestniczył w świętych obrzędach, a dzięki organizowanym koncertom przyczyni się z pewnością do wzbogacenia życia kulturalnego i duchowego w naszym mieście i całym regionie.

organy_05

DYSPOZYCJA: Pedał                            Połączenia

 

1. Violon 16`                                      Pedal Coppel

2. Principal Bass 16`                            Pedal Coppel II

3. Subbass 16’                                    Manual Coppel II  an I

4. Harmon Bass 16`                            Superoct. Coppel I zu I

5. Octav Bass 8`

6. Cello 8`                                         Superoct. Coppel II an I

7. Posaune 16`                                  Superoct. Coppel II zu II

8. Tuba 8`                                        Suboct. Coppel II an I

Manuał I

9. Bourdon 16`10. Principal 8`

Urządzenia dodatkowe:

11. Flaut Major 8`                       Handreg ab

12. Gedackt 8`                           Piano

13. Gemshorn 8`                        Forte

14. Viola da Gamba 8`                 Tutti

15. Dolce 8`                               Crescendo

16. Octave 4`                            Aut. Ped.

17. Violine 4`                              Zungen ab

18. Hohlflöte 4`                          Coppeln ab

19. Rausch Quinte 2 2/3 u 2`        Auslöser

20. Cornett 1-3 fach                    Fr. Comb. I

21. Mixtur 4 fach                        Fr. Comb. II

22. Trompete 8`                        Żaluzja dla głosów

Manuał II

23. Gedackt 16`

24. Flöten Principal 8`

25. Doppel Flöte 8`

26. Travers Flöte 4`

27. Fugara 4`

28. Salicet 8`

29. Viola d`amour 4`

30. Portunal 8`

31. Aeoline 8`

32. Vox  coelestis 8`

33. Mixtur 2-3 fach

34. Oboe 8`

                                 Autor opracowania: 
                                     Bartosz Sozański